Лекция 11
Ас қорытуы деп қоректiк заттардың физикалық,
химиялық өңдеуден өтiп, олардың организмде
сорылып, қанмен таралып, организмге сiңуiн айтады.
Ауыз
қуысында қоректiк заттар Ұсақталады. Адам сiлекейi қҰрамында
органикалық зат муцин
болады. Ол Ұсақталған қоректiк
заттардың ылғалданып,
өңештен кедергiзiп
өтiп кететiн жылпылдақ тұйiрге айналдырады. ґңеш Ұзындығы адам өсуiне байланысты Ұзарып отырады. Ол жаңа туған нәрестеде
Жасы асқан сайын сiлекей мөлшерi
Ұлғая тұседi. Тәулiгiне балалардан 800 см3-ке дейiн сiлекей
бөлiнедi.
Қарынасты безi немесе Ұйқы безiнiң массасы мен
көлемi 1 жастан 8 жасқа дейi өседi. Оның секрет
қҰрамы да өзгередi. Оның белок қорыту активтiлiгi
балалар еметiн кездiң өзiнде кұштi болады. Ол жас асқан
сайын Ұлғаяды. 4-6 жасқа жеткенде шегiне жетедi.
Липазаның активтiлiгi 1 жастың соңына дейiн Ұлғайып,
9 жасқа дейiн сол қалпын сақтайды. Көмiрсуларды
ыдырататын ферменттердiң активтiлiгi бiрiншi жылы 3-4 есе артса, максимум
активтiлiгiне 9 жаста жетедi.
Ас қорытуда онекiелi iшек өте маңызды рөл
атқарады. ґт бөлудi балалар организмi туылғаннан кұннен
бастайды. Ол бөлiнген өт уыз бен ана сұтiндегi эмуляция
майларын ыдыратуға жеткiлiктi болса да, организм жетiле өсе келе
оның мөлшерi де арта тұседi. Бастапқы кезде өт
қҰрамындағы қышқылдар көп болады да, өсе келе мектепке барғанша, төменгi
класстарда ол азая тұседi. Сөйтсе де ересектерде ол қайта
көбейе тұседi. Ересек балаларда өт от қапшығына
жиналатын болады.
Балалар iшегiнде бастапқыда бҰлшықет қабаты
нашарлау дамиды. Сонысына ораы балалар iшегiнiң перисталтикасы осалдау,
балалардың iшi қатып қалатыны содан.
Балалалр iшегi ересектермен салыстырғанда салыстырмалы тұрде
Ұзындау. Ересектерде iшектерi денесiнен 4-5 есе Ұзын болатын болса,
балаларда 6 есеге дейiн Ұзын болады. °сiресе балалар iшегi 1-3 жаста олар
аралас қоректенетiн кезде қарқынды өседi.
Алдын
алу шараларынан атап айтсақ:
тамақтан алдында қолды мҰқият сабындап, тазалап
жуу; жер алдында көкөнiстер мен жемiстi де тазалап жуып жеу,
әсiресе оларды пiсiрмей жегенде көп көңiл бөлу керек;
зарарсыздандырған таза су не қайнаған су пайдалану; пайдаланылатын ыдыс-аяқты тҰрақты
тұрде таза Ұстап,
оқтын-оқтын зарарсыздандырып тҰру; кухня
қалдықтарын сақтау тәртiбiн орындау; ұйде болатын
шыбын, тараөандарды болдырмау сияқты шараларды орындау болып
табылады.
Бақылау
сұрақтары
2. Ас
қорыту мұшелерi, олардың жас ерекшелiктерi.
3. Ауыз
құысындағы ас қорыту.
4. Сілекей
бездері.
Әдебиеттер
1.Алиакбарова
З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ.
1985 .
2.Алиакбарова
З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және
мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.
3.Сатпаева Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы
ғылым. Алматы.Ғылым ,1999
Лекция
12
Балалар организмiнде тҰрақты тұрде
өсу мен қалыптасу процесi қарқынды жұрiп
отырады. Осыған орай ересектермен салыстырғанда балалар организмiне белок тҰрақты
тұрде керек қорек. ґсу қанша
қарқынды болса,
белок сонша көп керек.
Балалар организмiнiң
Белоктар организмде қор ретiнде жиналмайды, сондықтанда
артық белок организмде синтезделмейдi. МҰндайда балалардың
тәбетi нашарлап, организмдегi қышқыл-сiлтi балансы,
тепетеңдiгi бҰзылады, артық азот зәр мен нәжiс
арқылы шығып отырады.
Балалар жейтiн белок мөлшерi оптимум, ондағы амин қышқылдары
толық болуға тиiс.
Бiрқатар линол, линолен және арахидон
сияқты толықпаған май қышқылдары организмде
жасалына алмайтындықтан кұнделiктi тамақ арқылы келiп
отыруы керек. Толықпаған май
қышқылдары өсiмдiк майлары қҰрамында ,
әсiресе зығыр мен кендiр майларында мол болады. Ал линол қышқылы
кұнбағар майында мол. ІҰрамында өсiмдiк майы болатын
маргарин балалар ұшiн бағалы. Маймен бiрге организмге майда жақсы еритiн А, D, E витаминдерi
мол. Ересек организмге
Май организмде толық ыдырағанда су мен көмiрқышқыл
газға айналады.
Балалар бiрiншi жарты жылда
қажеттi қорегiнiң
50%-iн май арқылы қанағаттандырады. Майсыз жалы да, арнайы да иммунитет тұзiлуi мұмкiн
емес. Балалардың май алмасуы
тҰрақсыз, организмге көмiрсулар жетiспегенде, не олар
көбiрек шығындалып жатқанда организмдегi май қоры
жылдам азая бастайды. Май сiңiрiлуi балалар организмiнде
қарқынды жұредi. Емiзулi кезiнде келетiн майдың 90%-iне
дейiн қорытылса, ересек балалрда ол 95-97%-ке дейiн қорытылады.
Май
балалар организмiнде жақсы сiңуi ұшiн қорекпен
жеткiлiктi мөлшерде көмiрсулар келiп отыруы керек. Олай болмағанда майлар толық
тотықпайды да, оранизмде алмасудың қышқыл
өнiмдерi жинақтала бастайды.
Балалар жас болған сайын олардың
Көмiрсулардың ыдырауы оттегi бар жерде де, жоқ жерде де
жұзеге асады. Олар толық ыдырағанда су мен
көмiрқышқыл газға айналады.
Көмiрсулар тез арада ыдырап, тотыға алады. Ол энергия
қажеттiлiк туғанда, кұрт көңiл-кұй
өзгергенде, қарқынды бҰлшықет жҰмысы кезiнде
жұзеге асады.
µзаққа
созылған спорттық жарыстарда қатты шаршағанда бiрнеше
тұйiр қант жесең организм жағдайы жақсарып
қалады.
Көмiрсулар организмде тек энергия көзi
ғана емес. Ол нуклеин қышқылдарының,
цитоплазманың қҰрамына
кiредi. Демек
ол организм қарқынды
өсу кезiнде
керек болады.
Балалар организмi өсiп, дамып келе жатқанда көмiрсулар
энергетикалық организм сҰраныстарын қанағаттандырып
ғана қоймай, олардың организмiндегi клетка
қабықшаларының тұзiлуiне, дәнекер тканы
заттарының қҰрамына енiп пластикалық та қызмет
атқарады. Көмiрсулар
белоктар, майлар алмасуы тотығуларына қатысады. Осының
арқасында ғана организмдегi қышқыл-сiлтi тепетеңдiгi
сақталады.
Балалар организмiнiң қарқынды дамуы белок мен май
сияқты пластикалық заттарды
көп қажет етедi.
Сондықтанда балалар организмiнде көмiрсулардың белок
пен майдан жасалуы жоқтың қасы. Көмiрсуларға
балалар организмiнiң сҰранысы мол;
Су негiзiнен организмнен бұйректер, тер бездерi, өкпе, iшек
арқылы шығарылады. Адамдар тәулiгiне 1,2-1,5 л-дей зәр
шығарады. Тер бездерi тәулiгiне 500-700 см3 су
шығардаы. Іалыпты температура мен ауа ылғалдығы кезiнде 1 см2 терi бетiнен 10 минут iшiнде 1 мг су бөлiнiп
шығады. Өкпе қалыпты жағдайда тәулiгiне 350 см3
су шығарса, тыныс жиiлеген кезде 700-80 см3- қа дейiн
жетедi. Нәжiс арқылы iшектен кұнiне 100-150 см3 су
шығарылады. Ас қазан бҰзылғанда оның
мөлшерi көбейiп кетуi мұмкiн.
Организм қалыпты тiршiлiк жасау ұшiн оның шығынданатын су
мөлшерi қоршаған ортадан тұсiп отыруы керек.
Егер шығарылатын су мөлшерi енетiн судан аз болса организм шөлдей бастайды. Шығарылатын
су мен енетiн судың арақатынасы су
балансы деп аталынады. Бала организмi суды тез жоғалтып,
тез жинай алады.
Жаңа туған баланың массасының 2,55%-i минерал заттар болса, ол ересек адамдарда
5%-ке жетедi. Кальций-фосфор алмасуымен сұйек
өсуi мен дамуына, ондағы шемiршектердiң сұйекке
айналуын қамтамасыз етедi. Онымен организмдегi тотығу процессi
тығыз байланысты. Кальций нерв тканы тiтiркенiсiне, ет жиырылуына,
қан Ұюына, организмдегi
белоктар мен майлар алмасуына әсер етедi. Фосфор тек сұйек тканының өсуi
ұшiн ғана емес сонымен бiрге нерв жұйесiнiң, көптеген без және де басқа
органдардың қалыпты қызмет атқаруы ұшiн керек.
Кальцийге
сҰраныс жаңа туған балада өте жоғарыю Ол екi
жасиағы сҰранысынан 8 есеге, 3 жастағы сҰранысынан 13
есеге жуық жоғары. Одан кейiн кальцийге сҰраныс бiршама
төмендегенмен жыныстық жетiлу кезiнде қайта
жоғарылайды. Оқушының тәулiктiк кальцийге
сҰранысы 0,68-
Мектепке
дейiнгi балаларда кальций мен фосфор арақатынасы 1:1-дей, 8-10 жас
арасында - 1:1,5, жасөспiрiмдер мен жоғарғы класс
оқушыларында 1:2-ге қатынасындай. Арақатынас осылай
болғанда қаңқа сұйектерiнiң дамуы
қалыпты жұредi. Сұттегi кальций мен фосфор арақатынасы
идеал, сондықтан емiзулi балалар рационына оларды қосу керегi
жоқ.
Балалар организмiнiң темiрге деген сҰранысы
да ересектерге қарағанда
жоғары. Ересектердiң оған сҰранысы
Бақылау сұрақтары
1. Зат және энергия
алмасулары. Зат алмасудағы ферменттердің рөлі.
2. Анаболизм,
катаболизм.
3. Энергия
алмасуының жас ерекшеліктері.
4. Су-тҰз
алмасуы.
Әдебиеттер
1.Алиакбарова З.М. Мектеп гигиенасының
негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ. 1985 .