Лекция 11

Тақырыбы: Ас қорыту физиологиясы. Ас қорыту мұшелерi, олардың жас ерекшелiктерi. Ас қорыту органдарының құрылысы мен қызметі. Ауыз құысындағы ас қорыту. Сілекей бездері.

Жоспар

1.   Ас қорыту физиологиясы. Ас қорыту мұшелерi, олардың жас ерекшелiктерi.

2. Ас қорыту органдарының құрылысы мен қызметі. Ауыз құысындағы ас қорыту. Сілекей бездері.

Ас қорытудың маңызы. Организмнiң қалыпты тiршiлiгi ұшiн, оның өсуi мен дамуына ретiмен  белоктар, майлар, көмiрсулар сияқты органикалық қоректiк заттар, сондай-ақ минералды заттар, витаминдер мен су  келiп отыруы керек.

Ас қорытуы деп қоректiк заттардың физикалық, химиялық өңдеуден өтiп, олардың организмде сорылып, қанмен таралып, организмге сiңуiн айтады.

         Ауыз қуысында қоректiк заттар Ұсақталады. Адам сiлекейi қҰрамында органикалық зат муцин болады. Ол Ұсақталған қоректiк заттардың ылғалданып, өңештен кедергiзiп өтiп кететiн жылпылдақ тұйiрге айналдырады. ґңеш Ұзындығы адам өсуiне байланысты Ұзарып отырады. Ол жаңа туған нәрестеде 10 см болса, 5 жаста 16 см, 15 жаста 19 см, ал ересектерде 25 см-ге жетедi. Сiлекей бездерi балада туған кезден жҰмыс iстей бастайды. Бiрақ оның мөлшерi алғашқы айларда аз болады.

Жасы асқан сайын сiлекей мөлшерi Ұлғая тұседi. Тәулiгiне балалардан 800 см3-ке дейiн сiлекей бөлiнедi.

Ас қазанда ас қорытылуы. Іарынның қҰрылысы да, көлемi де жасқа қарай өзгерiп отырады. Ондағы бҰлшық ет қабаты жас балаларда нашар дамыған. Ас қазанның бездi бөлiгiнiң дамуы негiзiнен 7 жаста дамып бiтедi. Десекте толық қалыптасуы жыныстық жетiлуi кезiнде болады.

Қарынасты безi немесе Ұйқы безiнiң массасы мен көлемi 1 жастан 8 жасқа дейi өседi. Оның секрет қҰрамы да өзгередi. Оның белок қорыту активтiлiгi балалар еметiн кездiң өзiнде кұштi болады. Ол жас асқан сайын Ұлғаяды. 4-6 жасқа жеткенде шегiне жетедi. Липазаның активтiлiгi 1 жастың соңына дейiн Ұлғайып, 9 жасқа дейiн сол қалпын сақтайды. Көмiрсуларды ыдырататын ферменттердiң активтiлiгi бiрiншi жылы 3-4 есе артса, максимум активтiлiгiне 9 жаста жетедi.

Ас қорытуда онекiелi iшек өте маңызды рөл атқарады. ґт бөлудi балалар организмi туылғаннан кұннен бастайды. Ол бөлiнген өт уыз бен ана сұтiндегi эмуляция майларын ыдыратуға жеткiлiктi болса да, организм жетiле өсе келе оның мөлшерi де арта тұседi. Бастапқы кезде өт қҰрамындағы қышқылдар  көп болады да, өсе келе  мектепке барғанша, төменгi класстарда ол азая тұседi. Сөйтсе де ересектерде ол қайта көбейе тұседi. Ересек балаларда өт от қапшығына жиналатын болады.

Балалар iшегiнде бастапқыда бҰлшықет қабаты нашарлау дамиды. Сонысына ораы балалар iшегiнiң перисталтикасы осалдау, балалардың iшi қатып қалатыны содан.

Балалалр iшегi ересектермен салыстырғанда салыстырмалы тұрде Ұзындау. Ересектерде iшектерi денесiнен 4-5 есе Ұзын болатын болса, балаларда 6 есеге дейiн Ұзын болады. °сiресе балалар iшегi 1-3 жаста олар аралас қоректенетiн кезде қарқынды өседi.

lш, iшек ауруларының алдын алу. lш аурулары әр тұрлi ауырлықта өтедi. Балалаларда жиi кездесетiн iш аурулары , сұзек, паратиф аурулар.

         Алдын алу шараларынан атап айтсақ:  тамақтан алдында қолды мҰқият сабындап, тазалап жуу; жер алдында көкөнiстер мен жемiстi де тазалап жуып жеу, әсiресе оларды пiсiрмей жегенде көп көңiл бөлу керек; зарарсыздандырған таза су не қайнаған су пайдалану;  пайдаланылатын  ыдыс-аяқты тҰрақты тұрде  таза Ұстап, оқтын-оқтын зарарсыздандырып тҰру; кухня қалдықтарын сақтау тәртiбiн орындау; ұйде болатын шыбын, тараөандарды болдырмау сияқты шараларды орындау болып табылады.

 

 

Бақылау сұрақтары

1. Ас қорыту физиологиясы. Ас қорыту органдарының құрылысы мен қызметі.

2. Ас қорыту мұшелерi, олардың жас ерекшелiктерi.

3. Ауыз құысындағы ас қорыту.

4. Сілекей бездері.

 

Әдебиеттер

 

1.Алиакбарова З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ. 1985 .

2.Алиакбарова З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.

3.Сатпаева  Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы ғылым. Алматы.Ғылым ,1999

 

 

 

Лекция 12

Тақырыбы: Зат және энергия алмасулары. Анаболизм, катаболизм. Зат алмасудағы ферменттердің рөлі. Энергия алмасуының жас ерекшеліктері.

Жоспар

1.   Зат және энергия алмасулары. Анаболизм, катаболизм.  

2. Зат алмасудағы ферменттердің рөлі. Энергия алмасуының жас ерекшеліктері.

Организмде белоктар алмасуы. Организмнiң жасына орай белоктарға сҰранысы. Энгельс айтып өткендей “Тiршiлiк - белокты заттардың болуы”.Шындығында тiршiлiк бар жердiң бәрiнде қҰрамына азот  кiретiн белокты заттар. Оны ешқандай басқақоректiк заттармен алмастырып болмайды.

         Балалар организмiнде тҰрақты тұрде өсу мен қалыптасу процесi қарқынды жұрiп отырады.  Осыған орай ересектермен салыстырғанда балалар организмiне белок тҰрақты тұрде керек қорек.  ґсу қанша қарқынды болса, белок сонша көп керек.

Балалар организмiнiң 1 кг массасына 1 жасқа дейiн 4-5 г, 1-3 жаста - 4-4,5 г, 6-10 жасында 2,5-3 г, 12 жастан жоғары - 2-2,5 г, ал ересек организге 1,5-1,8 г белок талап етiледi. Олай болса 1-4 жасар балаларға тәулiгiне 30-50 г, 4-7 жаста - 70 г, 7 жастан бастап 75-80 г белок керек. Осылай болған да организмде азот максимум жинақталады.

Белоктар организмде қор ретiнде жиналмайды, сондықтанда артық белок организмде синтезделмейдi. МҰндайда балалардың тәбетi нашарлап, организмдегi қышқыл-сiлтi балансы, тепетеңдiгi бҰзылады, артық азот зәр мен нәжiс арқылы шығып отырады.  Балалар жейтiн белок мөлшерi оптимум, ондағы амин қышқылдары толық болуға тиiс.

Балалық шақтағы май алмасуы ерекшелiктерi. Май цитоплазма, ядро,  қҰрылымдары мен клетка мембранасының, әсiресе нерв клеткасының негiзгi қҰрамды бөлiгi болып табылады.  Организмде керектi майдан артығы қор заты ретiнде денеге жиналады.

         Бiрқатар  линол, линолен және арахидон сияқты толықпаған май қышқылдары организмде жасалына алмайтындықтан кұнделiктi тамақ арқылы келiп отыруы керек.  Толықпаған май қышқылдары өсiмдiк майлары қҰрамында , әсiресе зығыр мен кендiр майларында мол болады.  Ал линол қышқылы кұнбағар майында мол. ІҰрамында өсiмдiк майы болатын маргарин балалар ұшiн бағалы. Маймен бiрге организмге майда жақсы еритiн А, D, E витаминдерi мол.  Ересек организмге 1 кг массасына сәйкес кұнiне 1,25 г май келiп отыруы керек, немесе 80-100 г.

Май организмде толық ыдырағанда су мен көмiрқышқыл газға айналады.

Балалар бiрiншi жарты жылда қажеттi қорегiнiң 50%-iн май арқылы қанағаттандырады.  Майсыз жалы да, арнайы да иммунитет тұзiлуi мұмкiн емес.      Балалардың май алмасуы тҰрақсыз, организмге көмiрсулар жетiспегенде, не олар көбiрек шығындалып жатқанда организмдегi май қоры жылдам азая бастайды. Май сiңiрiлуi балалар организмiнде қарқынды жұредi. Емiзулi кезiнде келетiн майдың 90%-iне дейiн қорытылса, ересек балалрда ол 95-97%-ке дейiн қорытылады.

Май балалар организмiнде жақсы сiңуi ұшiн қорекпен жеткiлiктi мөлшерде көмiрсулар келiп отыруы керек.  Олай болмағанда майлар толық тотықпайды да, оранизмде алмасудың қышқыл өнiмдерi жинақтала бастайды.

Балалар жас болған сайын олардың 1 кг массасына керектi май мөлшерi жоғары. Ал жасы өскен сайын балалар организмiндегi абсолют май мөлшерi жоғары болады.

Балалар организмiнде көмiрсулар алмасуы және оның ерекшелiктерi. Көмiрсулар негiзгi қуат-энергия көзi болып табылады.  Астық тҰқымдастарда, картопта көмiрсу мол.  Сондай  көкөнiс пен жемiстер де көмiрсуға бай.  Олар ас қорыту трактында глюкозаға дейiн ыдырап, қан арқылы дене клеткаларына таралады. Клеткаларға керектi глюказадан артығы бауыр мен бҰлшықеттерде гликогенге айналады. Онда олар глюкоза жетiспегенде қайта глюкозаға айналдырылады. Көмiрсулар жетiспегенде олар май және белоктардан да жасалынады. Көмiрсулардың жетiспеуiне әсiресе нерв тканы шыдамсыз. Іанда шамалы глюкоза азайса болды организм тез шаршайтын болады, бас айналады. Егер қант жетiспеуi айтарлықта болса вегетативтi нерв жұйесi жҰмыстары бҰзылып, организм тырысып, естен танады.

Көмiрсулардың ыдырауы оттегi бар жерде де, жоқ жерде де жұзеге асады. Олар толық ыдырағанда су мен көмiрқышқыл газға айналады.

Көмiрсулар тез арада ыдырап, тотыға алады. Ол энергия қажеттiлiк туғанда, кұрт көңiл-кұй өзгергенде, қарқынды бҰлшықет жҰмысы кезiнде жұзеге асады.

µзаққа созылған спорттық жарыстарда қатты шаршағанда бiрнеше тұйiр қант жесең организм жағдайы жақсарып қалады.

Көмiрсулар организмде тек энергия көзi ғана емес. Ол нуклеин қышқылдарының, цитоплазманың қҰрамына кiредi. Демек ол организм қарқынды өсу кезiнде керек болады.

Балалар организмi өсiп, дамып келе жатқанда көмiрсулар энергетикалық организм сҰраныстарын қанағаттандырып ғана қоймай, олардың организмiндегi клетка қабықшаларының тұзiлуiне, дәнекер тканы заттарының қҰрамына енiп пластикалық та қызмет атқарады.  Көмiрсулар белоктар, майлар алмасуы тотығуларына қатысады. Осының арқасында ғана организмдегi қышқыл-сiлтi тепетеңдiгi сақталады.

Балалар организмiнiң қарқынды дамуы белок мен май сияқты  пластикалық заттарды көп қажет етедi.  Сондықтанда балалар организмiнде көмiрсулардың белок пен майдан жасалуы жоқтың қасы. Көмiрсуларға балалар организмiнiң сҰранысы мол; 1 кг массасына 10-12 г көмiрсу керек. 1-3 жасар балаларға 193 г, 4-7 жастағыларға - 287 г, 9-13 жастағыларға - 370 г, 14-17 жастағыларға - 470 г, ересек организмдерге 500 г-дай тәулiгiне көмiрсу керек.Су-тҰз алмасуы.  Су мен тҰз организмде энергия көзi болмағанмен олардың  организмге келiп және  шығарылуы қалыпты тiршiлiк шарты болып табылады.  Себебi организмде болатын барлық тiршiлiк процесстерi сулы ортада жұредi. Су қоректiк заттарды ерiтедi, минералды тҰздармен бiрге клетка тұзiлуiне және де басқа алмасу реакцияларына қатысады. Су мен тҰз қан плазмасының,  лимфаның, ткан сҰйығының негiзгi қҰрамды бөлiгi болып,  организмнiң iшкi ортасын тұзедi. Су буланып дененiң шектен тыс қызып кетуден сақтайды, демек температураны реттеуге қатысады.  Барлық ас қорыту секреттерiнде су мен тҰз болады. Су ересек адамдар денесiнiң 65%-ке дейiн массасын, ал балалалрдың 75-80%-ке дейiн массасын қҰрайды. °сiресе су қан қҰрамында көп, 92%-тейiн қҰрайды. Адам тамақсыз Ұзақ уақытқа шыдаса да, сусыз көпке шыдай алмайды. Темпереатура қоршаған ортада қалыпты болған жағдайда, қалыпты тамақ iшкенде  ересек адамдар ұшiн кұнiне 2-2,5 л су қажет. Оны адамдар  iшкен сумен, тамақтармен бiрге (1 л шамасында), сондай ақ зат алмасу кезiнде пайда болған сулар арқылы (300-350см3) қанағаттандырады. 

Су негiзiнен организмнен бұйректер, тер бездерi, өкпе, iшек арқылы шығарылады. Адамдар тәулiгiне 1,2-1,5 л-дей зәр шығарады. Тер бездерi тәулiгiне 500-700 см3 су шығардаы. Іалыпты температура мен ауа ылғалдығы кезiнде  1 см2 терi бетiнен  10 минут iшiнде 1 мг су бөлiнiп шығады. Өкпе қалыпты жағдайда тәулiгiне 350 см3 су шығарса, тыныс жиiлеген кезде 700-80 см3- қа дейiн жетедi. Нәжiс арқылы iшектен кұнiне 100-150 см3 су шығарылады. Ас қазан бҰзылғанда оның мөлшерi көбейiп кетуi мұмкiн.  Организм қалыпты тiршiлiк жасау ұшiн  оның шығынданатын су мөлшерi қоршаған ортадан тұсiп отыруы керек.

Егер  шығарылатын су мөлшерi енетiн судан аз болса организм шөлдей бастайды.  Шығарылатын су мен енетiн судың арақатынасы су балансы деп аталынады.  Бала организмi суды тез жоғалтып, тез жинай алады.

1 кг массасына қажеттi су мөлшерi жасы жоғарылаған сайын азая тұседi.  3 айлық балаға 1 кг массасына 150-170 г су керек, 2 жаста - 95 г, 12-13 жаста- 45 г су кеерк. 1 жасар бала кұнiне 800 мл, 4 жасар 950-1000 мл,  5-6 жасар - 1200 мл, 7-10 жасар - 1350 мл, 11-14 жасар балаларға 1500 мл су қажет. Организм тҰрақты тұрде тҰздарды қажет етедi. Натрий, калий, хлор бар тҰздар тiтiркенiстердi қамтамасыз етедi.  Сұйектiң өсуi мен дамуына да минерал заттар айтарлықтай қажет.  МСинералды заттар қан қышқылдығын (рН) анықтайды,  жұрек пен нерв жұйесiнiң қалыпты жҰмысын қамтамасыз етедi.  Минералды заттар гемоглобин тұзiлуiне, қарын сөлдерiн дегi тҰз қышқылын тұзуге қатысады.  Минерал заттар клеткаға керектi осмос қысымын  жасайды.

Жаңа туған баланың массасының 2,55%-i  минерал заттар болса, ол ересек адамдарда 5%-ке жетедi.  Кальций-фосфор алмасуымен сұйек өсуi мен дамуына, ондағы шемiршектердiң сұйекке айналуын қамтамасыз етедi. Онымен организмдегi тотығу процессi тығыз байланысты. Кальций нерв тканы тiтiркенiсiне, ет жиырылуына, қан Ұюына, организмдегi  белоктар мен майлар алмасуына әсер етедi. Фосфор тек  сұйек тканының өсуi ұшiн ғана емес сонымен бiрге нерв жұйесiнiң,  көптеген без және де басқа органдардың қалыпты қызмет атқаруы ұшiн керек.

         Кальцийге сҰраныс жаңа туған балада өте жоғарыю Ол екi жасиағы сҰранысынан 8 есеге, 3 жастағы сҰранысынан 13 есеге жуық жоғары. Одан кейiн кальцийге сҰраныс бiршама төмендегенмен жыныстық жетiлу кезiнде қайта жоғарылайды. Оқушының тәулiктiк кальцийге сҰранысы 0,68-2,36 г, фосфорға сҰранысы 1,5-2,0 г жуық.

         Мектепке дейiнгi балаларда кальций мен фосфор арақатынасы 1:1-дей, 8-10 жас арасында - 1:1,5, жасөспiрiмдер мен жоғарғы класс оқушыларында 1:2-ге қатынасындай. Арақатынас осылай болғанда қаңқа сұйектерiнiң дамуы қалыпты жұредi. Сұттегi кальций мен фосфор арақатынасы идеал, сондықтан емiзулi балалар рационына оларды қосу керегi жоқ.

Балалар организмiнiң темiрге деген сҰранысы да ересектерге қарағанда жоғары. Ересектердiң оған сҰранысы  1 кг массасына 0,9 г болса, балаларда - ол 1-1,2 г.  Балалар тәулiгiне 25-40 мг натрий,   12-30 мг калий,  12-15 мг хлор қабылдауы тиiс.

Бақылау сұрақтары

1. Зат және энергия алмасулары. Зат алмасудағы ферменттердің рөлі.

2. Анаболизм, катаболизм.

3. Энергия алмасуының жас ерекшеліктері.

4. Су-тҰз алмасуы. 

Әдебиеттер

1.Алиакбарова З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ. 1985 .